EGLISS-about_elearning

آدرس پستي: پرديس دانشگاه فردوسي – دانشكده علوم تربيتي و روانشناسي – اتاق 205

از بيش از سه دهه قبل كامپيوتر و تكنولوژي هاي مربوطه به عنوان ابزارهاي كمك آموزشي براي آموزشياران و مدرسان مطرح گرديده است و امروزه شاهد رشد و گسترش فن آوري اطلاعات و ارائه شيوه هاي كارآمد، انعطاف پذير و كاربر پسندتر براي اجراي امور آموزشي از طرف آن هستيم. بنابراين شناسايي جنبه هاي مختلف كاربرد فناوري اطلاعات در امر آموزش ضروري به نظر مي رسد. در اين مقاله در مرحله اول بصورت تحليلي تاثيرات فناوري اطلاعات در جنبه هاي ارتباطي آموزش، تكامل بين مواد آموزشي و فراگير، اشكال آموزش و تدريس مبتني بر تكنولوژي اطلاعات، ويژگي هاي مواد آموزشي الكترونيكي، اشكال انتقال داده هاي آموزشي در محيط شبكه اي مورد بررسي قرار گرفته و در مرحله دوم آموزش از راه دور از طريق اينترنت به عنوان تجلي گاه كاربرد فن آوري اطلاعات در آموزش از لحاظ تاريخچه، قابليت ها و وضعيت كنوني در كشورهاي مختلف تجزيه و تحليل شده و نمونه هايي از تحقيقات انجام شده در مورد تاْثير كاربرد فناوري اطلاعات در آموزش به عنوان نمونه در مقاله گنجانده شده است. هدف اين مقاله تحليل بنيان نظري با نگاه به جنبه هاي عملي تاْثير فناوري اطلاعات در آموزش مي باشد بنابر اين روش تحقيق در اين مقاله با توجه به ماهيت آن كتابخانه اي با مرور سايت هاي موضوعي براي مطالعه متون روزآمد انتخاب شده و در پايان با توجه به وضعيت كاربرد فناوري اطلاعات در آموزش كشور مواردي به عنوان پيشنهاد ارائه گرديده است.

كليد واژه ها: آموزش- آموزش مبتني بر كامپيوتر (CAI) - فناوري اطلاعات- آموزش از راه دور- دانشگاه هاي مجازي

از بيش از سه دهه قبل كامپيوتر و تكنولوژي هاي مربوطه به عنوان ابزارهاي كمك آموزشي براي آموزشياران و مدرسان مطرح گرديد. امروزه با كاربردهاي گوناگون و قابليت هاي بالايي كه فناوري اطلاعات از خود نشان داده است بصورت گسترده اي در امر آموزش مورد استفاده قرار مي گيرد و ديگر تصور آموزش بدون فناوري اطلاعات[1] (مهمتر از همه كامپيوتر) خيلي مشكل به نظر مي رسد(Kasakowski 1998). از كامپيوترها در جمع آوري اطلاعات، نگهداري و ارائه آنها، اخذ بازخورد و اصلاح ساختار و تدوين شيوه هاي آموزش موثر استفاده مي شود. با گسترش شبكه هاي كامپيوتري و اينترنت و به دنبال آن گسترش قابليت هاي وب جهاني[2] (WWW) آموزش شكل جديدي به خود گرفته و در محيط هاي مجازي دنبال مي شود. امروزه اصطلاحاتي مثل دانشگاههاي مجازي[3]، دانشگاههاي اينترنتي، كلاس هاي مجازي و نظير آنها حاكي از عمق تاْثير فناوري اطلاعات در آموزش و فرايندهاي آن مي باشد. اين مقاله به اجمال در اين زمينه بحث خواهد كرد.

بوجود آمدن دگرديسي در فرايند توليد، پردازش و توليد اطلاعات در پي پيشرفت علم و فناوري و به تبع آن تسهيل ارتباط بين مردم و اقشار مختلف، تمام سطوح جامعه تحت تاْثير قرارگرفته و موجبات تغيير و تحولات بنيادي را در ساختارهاي ارتباطي و اجتماعي بشر فراهم آورده و پديده اي به عنوان فناوري اطلاعات خودنمايي كرده و باعث تغييرات عمده اي در عرصه روابط اجتماعي و حتي روابط فردي و گروهي و آموزشي شده است. اين تغييرات هم مايه شگفتي و هم مايه خوشحالي و از طرف ديگر هم باعث تاْمل و چاره انديشي در اين فعل و انفعالات وسيع از يك طرف و خيزش به سوي پيشرفت همسو با ساير عوامل تاْثيرگذار از طرف ديگر گرديده است. (حسن زاده 1380)

در عالم آموزش بخصوص آموزش عالي اين تغييرات به صورتي ديگر و در نتيجه عواملي چند تحقق يافته است. يكي از اين عوامل پيشرفت هاي فناوري اطلاعات مي باشد كه انتقال اطلاعات و داده ها را تسريع كرده، شيوه هاي ارائه مطالب را انعطاف پذيرتر و دلپذيرتر نموده و پل ارتباطي محكمي بين افراد در هر كجاي دنيا ايجاد نموده و دهكده جهاني مك لوهان را عينيت بخشيده و محملي به نام اينترنت و محيطي تحت عنوان وب جهاني را به جامعه معرفي كرده كه بساط همه انواع مشكلات موجود در راه ارتباطات را تا حدي برچيده و آرزوهاي ديرينه بشر را ممكن ساخته است. امروزه بشر به اين نتيجه رسيده است كه با توجه به حجم عظيم داده ها و نياز به فراگيري سريع و موثر كاربرد تكنولوژي اطلاعات براي تمرين و انجام مهارت هاي اساسي مفيد واقع مي شود(Kulik 1998).

در نتيجه تاْكيد بر آموزش سريع و موثر استفاده از آموزش به كمك كامپيوتر(CAI) پيشنهاد شده است كه مي تواند زمان آموزش را به يك سوم كاهش دهد(Flicher 1990). در سطوح بالاتر استفاده از CAI باعث كاهش نياز به حضور در كلاس در زمان و مكان مشخص هم شده است.

امروزه فن آوري اطلاعات با آموزش عجين شده است بطوريكه تصور آموزش بدون استفاده از فن آوري اطلاعات ممكن نيست. شبكه هاي با سرعت بالا به خوبي از آموزش از راه دور پشتيباني كرده و بدنبال آن فرايند آموزش و تدريس انعطاف پذيرتر از قبل گشته است. محيط هاي چندرسانه اي به مقدار زيادي تاْثير آموزش را ارتقا بخشيده است و با استفاده از كامپيوتر و برنامه هاي كامپيوتري محيط هاي آموزشي شبيه سازي مي شود. سيستم هاي آموزشي مبتني بر كامپيوتر CAIS)) قادرند تا به طور هوشمند فراگيران خود را ارزيابي و عملكرد آنها را نمره گذاري نموده و ارتقاي به سطح پيشرفته تر و يا تكرار دوباره دوره آموزشي را پيشنهاد نمايند. بعضي از سيستم ها با بهره مندي از قابليت اخذ بازخورد، به طور خودكار محتواي آموزشي و شيوه ارائه آن را اصلاح و بازسازي مي نمايند. در نتيجه اين پيشرفت ها فراگيران به طور گسترده اي از كامپيوتر و فناوري اطلاعات براي يادگيري خود و مدرسان نيز براي ارائه و تدريس مطالب درسي كمك بگيرند

بطور كلي آموزش و تدريس مبتني بر فناوري اطلاعاتي دو مرحله عمده را در بر مي گيرد: مرحله پديدآوري (تهيه و ارائه) و مرحله آموزش. در مرحله پديدآوري، مواد آموزشي الكترونيكي تهيه، ذخيره و منتقل مي شود. مرحله آموزش نيز اختصاص به استفاده و كاربري مواد آموزشي الكترونيكي دارد.

بطوري كه در شكل 1 نشان داده شده است توليد، ذخيره و انتقال مواد آموزشي ديجيتال ممكن است در مرحله آموزش هم ادامه داشته باشد كه در اين صورت محتواي مواد يا بايد روزآمد گردند و يا اينكه بنا به موقعيت هاي جديدي اصلاح و ارائه شوند ولي ضرورت استانداردسازي و هماهنگ كردن تكنولوژي اطلاعات آموزشي براي همگان آشكار است و حتي اقداماتي هم سطح بين المللي براي استانداردسازي اين فعاليت ها انجام پذيرفته است. (Tribune consortium 1994, p. 169)

الف . خودآموزي: در اين شكل از كاربري فناوري اطلاعاتي، مواد آموزشي در يك محيط نرم افزاري تعريف و ساختار دهي مي شود تا در تعامل با درخواست هاي كاربران مطالب مربوطه را از ميان داده هاي ساختار يافته بازيابي و ارائه نمايد، ديسك هاي فشرده آموزشي نمونه اي از اين شكل آموزش كمك فناوري اطلاعاتي مي باشد كه بصورت Offline و Online انجام مي شود.

ب. هدايت از راه دور: بعضي از مواقع در كنار سيستم خودآموزي يك سرپرست انساني هم گنجانده مي شود تا به هنگام برخورد با مشكل فراگيران را هدايت و پشتيباني نموده و در پايان دوره هاي موردنظر و يا مقاطع زماني مشخص با ارائه آزمون توانايي و سطح يادگيري فراگير را كنترل نمايد كه با ايجاد امكان ارتباط يك جانبه و چند جانبه در قالب نظام كنفرانس هاي ديداري مبتني بر ISDN و يا پروتكل هايي مثل TCP/IP اعمال مي شود در اين مورد مي توان به سيستم هاي كنفرانس ديداريELSA Vision ‚ Picture Tell و ... اشاره كرد

ج. كلاس هاي مجازي: در كلاس هاي مجازي يك مدرس و چندين فراگير از نقاط دور و نزديك در يك وقت معيني همديگر را ملاقات مي نمايند. اين كلاس ها در سطح شبكه هاي LAN [4] و [5]WAN قابل برگزاري است و عليرغم دو شكل قبلي، بطور كامل در بستر فناوري اطلاعات انجام مي گيرد و فراگيران مي توانند مشكلات خود را مطرح كنند و همكلاسي ها و مدرس در مورد آن مسائل همفكري و تبادل اطلاعات داشته باشند. در اين محيط ها از سيستم مبتني بر معماري Client/Server استفاده مي گردد نشست هاي اينترنتي، كنفرانس هاي از راه دور نمونه اي از اين شكل آموزش باشد.

د. آموزش گروهي: در آموزش گروهي بوسيله فناوري اطلاعات شخصي به عنوان مدرس و يا سرپرست فرايند آموزش وجود ندارد و با بهره گيري از يك سرور چند منظوره و چند كاربره محيطي ايجاد مي شود كه كاربران متعددي ( بيش از 2 نفر) بتوانند متصل شوند. در اين شكل از آموزش مبتني بر فناوري اطلاعات عملگرهاي اشتراكي و يا قابليت اشتراك داده ها اهميت پيدا مي كند تا چندين كاربر بطور همزمان به يك سند دست پيدا كرد. و با آن كار كنند . در حال حاضر در معماري شبكه ها و سيستم هاي عامل شبكه اي اين قابليت به خوبي نمود پيدا كرده است. سيستم عامل براي هر كدام از كاربران يك نسخه از فايل موردنظر را در اختيار قرار مي دهد و بدين صورت مشكل دسترسي به داده ها از طرف كاربران متعدد حل مي شود.

مواد آموزشي نيز به تبع بكارگيري فناوري اطلاعات در امر آموزش تغيير شكل يافته و ويژگي هاي جديدي را به خود ديده است كه ارتقاي كيفيت آموزش چشم انداز تهيه آنهاست. اين ويژگي ها عبارتند از: (kenierriem- Jasnoch 2001, p. 903)

ويژگي هاي مذكور با بوجود آمدن فرمت هايي مثل PDF براي انتقال فايل ها، زبان هاي نشانه گذاري فرامتني مثل HTML، XML، XSL و پروتكل هاي مطلوب باعث شده است تا:

- محتواي پويا و ديناميك به مواد آموزش داده شود تا كاربران اقتضاي نياز خود از آن استفاده نمايند.

- مواد آموزشي در سيستم پايگاه هاي داده اي با كمي مديريت به شكل دلخواه درآيند.

- با استفاده از رده بندي جهاني داده ها امكان برچسب زني محلي فراهم گردد تا كاربران با سرعت بيشتري به اطلاعات دسترسي داشته باشند.(Mohler 2002, p. 341)

- اصول روابط بين انسان و كامپيوتر در طراحي سيستم در صورت بهينه انجام پذيرد.

در بخش ارزيابي نيز سيستم هاي آموزش به كمك كامپيوتر [6](CAIS) از دو بخش عمده تشكيل شده اند:

1- سيستم مديريت آزمون[7] (TMS) : به آموزشگر امكان مي دهد تا بصورت تعاملي، توانايي ايجاد پرسش ها و جمع آوري آنها در قالب يك آزمون ، نمره گذاري و ارزيابي هاي آماري و .... را دهد.

2- سيستم انتقال آزمون[8] (TDS): به دانشجويان امكان مي دهد كه پرسش هاي آزمون را از طريق شبكه اينترنت و صفحات وب پاسخ داده و به مركزي كه اسناد به آن دسترسي دارد ارسال نمايد.

بدين ترتيب ارزيابي موثر و دقيق انجام مي پذيرد تا با استفاده از نتايج آنها عملكردهاي آتي اصلاح و بازسازي شود (Valenti 2002).

بعضي اوقات گفته مي شود كه تكنولوژي نمي تواند جايگزين انسان و تعاملات انساني شود و فراگيران در برقراري ارتباط با مدرس انساني راحت تر از محيط هاي كامپيوتري هستند. در نگاه اول اين تفكر درست است ولي در عوض تكنولوژي هاي نوين به فراگير (دانشجو) اجازه مي دهد تا كنترل بيشتري روي آموزش خود داشته باشند، تحليلي و انتقادي فكر كنند و بصورت اشتراكي فعاليت نمايند. همه اين موارد به عنوان اصلاحات در شيوه هاي آموزشي با ورود تكنولوژي اطلاعات در اين عرصه بوجود آمده اند.

اظهارنظر خود فراگيران هم اين نكته را تاْييد نموده است (Bialo 1996) . طرح اكات(ACAT) طرح ده ساله اي است كه طي آن به هر استاد و دانشجو دو كامپيوتر (يكي براي خانه و يكي براي محل كار) داده شده و بعد از مدتي نظر آنها پرسيده شده است كه اظهار نظر دانشجويان به شكل زير بوده است:(Dwyer, 1998)

- بصورت روزآمد و به اشكال مختلف به اطلاعات دسترسي دارند

- در مورد مسائل و مشكلات به راحتي با همديگر ارتباط برقرار مي كنند

- از زمينه هاي تخصصي خود و گروه به صورت خود انگيخته آگاه مي شوند

- بطور مطلوب و مداوم از فناوري استفاده مي نمايند

طرح ديگري s Fourth Grade 1990)‘(Indiana با فراهم آوردن كامپيوترهاي شخصي و دسترسي شبكه اي به دانشگاه دانشجويان را مورد آزمايش قرار داد كه نتايج مثبت زير گزارش گرديد:

- كسب مهارت هاي بالاي حل مساْله و تفكر انتقادي

چندين تحقيق در ساليان متمادي توسط بيالو(Bialo) و سيرين كاچالا (Sirin- Kachala) گردآوري شده است كه بيانگر فوايد استفاده از تكنولوژي توسط دانشجويان مي باشد. اعتقاد بر اين است كه استفاده از فناوري اطلاعات بويژه كامپيوتر در امر آموزش احساس خوداعتمادي و خوداتكايي و تلاش براي حل مساْله و يادگيري را تقويت مي كند.

دانشگاه هاي مجازي : تجلي گاه كاربرد فناوري اطلاعات در آموزش

كاربرد فناوري اطلاعات در آموزش (به شيوه هاي مختلفي كه بحث شد) وجود داشته است اما اكنون در حال دگرگون ساختن شكل و شيوه آموزش مي باشد كه در نتيجه آن مفاهيم جديدي همچون آموزش از راه دور، دانشگاه هاي مجازي، در آموزش عالي مطرح شده است كه فلسفه آموزش را از ياددهي به يادگيري و شكل آن را از مدرس- محور به فراگير- محور تغيير داده و عوامل محدود كننده مكان و زمان را از صحنه برنامه ريزي هاي آموزشي حذف كرده است. با گسترش شبكه هاي كامپيوتري و تعريف پروتكل هاي شبكه اي قابل استفاده در شبكه هاي مختلف ( مثل TCP/IP) و سيستم عامل هاي شبكه اي با امنيت بالا مثل Linux و برنامه هاي كاربردي گرافيكي قدرتمند مثل Adobe Photoshop, Gif Aninator, Flash Mocronda و زبان هاي HTML و XML و XSL و ... انتقال داده ها و شبيه سازي محيط هاي كلاسي حتي در موارد عملي و آزمايشگاهي موقعيتي بوجود آمده است كه دانشجو نيازي به مراجعه به كلاس نداشته باشد. از طريق اينترنت و قابليت هاي وب جهاني دانشجويان مي توانند از راه دور به مطالب كلاس دسترسي پيدا كنند، با استاد و دانشجويان ديگر ارتباط مستقيم و يا گفتگو داشته باشند، مطالب جديد و يا مشكلات خود را به اطلاع ديگران برسانند، از طرف ديگر به ياري فناوري، اطلاعات به شكل الكترونيكي در كتابخانه اي ديجيتال و يا مجلات تمام متن، حتي رايگان و پايگاه هاي اطلاعاتي قابل جستجو و سفارش Online در آمده است كه از طريق يك كامپيوتر مي توان به همه نيازهاي آموزشي پاسخ داد. در آمريكا در سال 2001 نزديك به 6/1 ميليون نفر در دوره هاي Online شركت كردند، دانشگاه فونيكس 1500 دانشجو از طريق Online تحصيل مي كنند. دانشگاه كاپلا 35 ميليون دلار در اين زمينه سرمايه گذاري كرده است. دانشگاه هاي جونز، جن كام نيويورك و هربرت آلن هم شيوه هاي يكساني را در پيش گرفته اند (Bishirijian, 2001, p.227).

در كره جنوبي دانشگاه ايوها بصورت مجازي كلاس هاي خود را داير مي كند و در كشور غنا دانشگاه كوام انكروما با بيش از 15000 دانشجو با همكار 15 كشور آفريقايي و آمريكا مشغول فعاليت به صورت مجازي است(Roach 2001). بدين ترتيب با بكارگيري فناوري، آموزش دسترس پذير، انعطاف پذير و موثرتر شده است. و امكان آموزش مستمر براي كارمندان و كاركنان حتي از خانه يا محل كار خود فراهم آمده است كه حاكي از مزاياي فراوان كاربرد فناوري اطلاعاتي در امر آموزش مي باشد (Brien, 2000 ’ . ( O

بنابراين لازم است تا برنامه ريزان آموزشي كشور ما بصورت جدي روي زيرساخت هاي مربوط به فناوري برنامه ريزي كرده و موجبات بكارگيري و استفاده از فناوري هاي نوين در امر آموزش را از دوران ابتدايي تا مقاطع عالي دانشگاه ها فراهم آورند تا با استفاده از فناوري اطلاعات با دسترسي سريع به اطلاعات روزآمد و ايجاد ارتباط آكادميك بين متخصصين و صاحب نظران و فراگيران زمينه رشد و تعالي فكري و علمي فراهم گردد.

پيشرفت فناوري اطلاعات به شكل گسترده اي بر آموزش تاْثير داشته و بطور روزافزون در اين زمينه مورد استفاده قرار مي گيرد و ديگر كسي نسبت به نتايج مثبت بكارگيري فناوري اطلاعات در امر آموزش ترديدي ندارد از طرف ديگر روز به روز بر قابليت هاي فناوري اطلاعات در توليد، ارائه، انتقال داده هاي آموزشي افزوده مي شود و شكل جديدي از آموزش با رويكردي فراگيرـ محور به عرصه ظهور درآمده است و همه شواهد نشان دهنده ضرورت و كارآئي فناوري اطلاعات در زمينه آموزش و تدريس مي باشند بنابراين لازم است تا با نگاه تازه اي نسبت به اين عامل در عرصه آموزش نگريسته شود تا بتوان به نحو احسن در پربار ساختن آموزش و به حداكثر رساندن بازده و صرفه جويي در وقت و رفع مشكلات مكاني كه از مزاياي بارز فناوري اطلاعات است استفاده شود. لازمه اين امر تلاش همه جانبه و توجه بيشتر به اين مساله هم از سوي مسئولين دست اندركار برنامه ريزي امور آموزش و هم تلاش مضاعف از طرف متخصصين و دست اندركاران امور فناوري اطلاعات بويژه متخصصين علوم كامپيوتر است تا با بومي سازي اين فناوري و شناسايي پيشرفت هاي جديد و معرفي آنها به جامعه، حل مشكلات زباني و رفع موانع ديگر موجبات پيشرفت را در اين زمينه مهيا سازند.

1. مسئولين و دست اندركاران آموزش با درك بهتر از تاْثير بكارگيري تكنولوژي اطلاعات در امر آموزش، زمينه هاي سرمايه گذاري و برنامه ريزي موثر در اين زمينه را فراهم آورند.

2. مدرسان و افراد مشغول به امر آموزش در زمينه استفاده از فناوري هاي نوين اطلاعات در آموزش، از علم و دانش متخصصين علوم كامپيوتر استفاده و با پيشرفت هاي روزآمد آشنا شوند.

3. متخصصين علوم كامپيوتر و فناوري اطلاعات در بومي سازي اين فناوري و قابل فهم ساختن آنها براي كاربران تحقيقات جدي و عملي انجام دهند.

4. هياْتي متشكل از متخصصين علوم كامپيوتر، فناوري اطلاعات و متخصصين آموزشي براي هدايت برنامه هاي مربوط به استفاده از فناوري اطلاعات و تدوين استراتژي كلان تشكيل شود.

1. Bialo, E.R., & Sivin-Kachala, J. (1996). The effectiveness of technology in schools: A summary of recent research. Washington, DC: Software Publishers Association.

2. Bihirjian, R. (2001). Profits, Education and the internet: Giving educational benefit these who value them. Vital speeches of the day. Vol. 67. No. 11

3. Dwyer, D. (April, 1994). Apple classrooms of tomorrow: What we've learned. Educational Leadership, vol.51, No.7, 4-10.

5. Fletcher, J.D., Hawley, D.E., & Piele, P.K. (1990). Costs, effects, and utility of microcomputer assisted instruction in the classroom. American Educational Research Journal, 27, 783-806.

6. Indiana's fourth grade project: Model applications of technology. Second Year, 1989-90.(1990). Indiana State Dept. of Education. Indianapolis: Advanced Technology, Inc. [online]. Available at URL: http://www.buddynet.net/

7. Kasakowshi, J.(1998). The benefits of information technology. Eric Clearing house of information and technology.

8. Knienrriem-Jashoch, A. (2001). An approach to classify it-based. Teaching and learning environments. Computers & graphics, No. 25.

9. Kulik, J.A. (1998). Meta-analytic studies of findings on computer-based instruction. In E.L. Baker and H.F. O'Neil, Jr. (Eds.), "Technology assessment in education and training." Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.

10. Mohler, J..(2002). The implications of well-fonmedness on web-based educational, Purdue university news, No. 40.

11. Picture Tel video conferencing systems [online].[cited 2001-10-11]. Available from URL: http://WWW.picture tel. Com

12. Roach, R. (2001) . Distance education course to explore African and Africa- American art. Black issues in higher education. Vol. 18, No. 4.

14. Valenti, S. (2002). Computer Based Assenment systems evaluation Nia the ISO 9126 Quality model. Journal of International Technology Education. V.1, NO. 3

15. حسن زاده، محمد (1381). امكان سنجي آموزش از راه دور از طريق اينترنت در كتابداري و اطلاع رساني ايران. پايان نامه كارشناسي ارشد. تهران: دانشگاه تربيت مدرس.

16. حسن زاده، محمد.(1380). دانشگاه هاي مجازي محل مناسبي براي تحصيل در قرن 21. فصلنامه پيام كتابخانه (زمستان) ش. 43.

[1] Information Technology

[2] World Wide Web

[3] Virtual Universities

[4] Local Area Networks

[5] Wide Area Networks

[6] Computer Assisted Instruction Systems

[7] Test Management System

[8] Test Delivery System

فناوري اطلاعات و كاربرد آن در امر آموزش

محمد حسن زاده

دانشجوي دوره دكتري كتابداري و اطلاع رساني

دانشگاه فردوسي مشهد

mailto: hzadehm@wali.um.ac.ir